Data publikacji: 01.04.2026

Uprawa bezorkowa a odporność na zmiany klimatu i warunki pogodowe

Jak przygotować się na ekstremalne warunki pogodowe?

Czy zmiany klimatu to tylko abstrakcja, która dokucza brakiem śniegu w zimę, a deszczem w lato? Niestety, ekstremalne zmiany i zjawiska pogodowe mają istotny wpływ na gospodarki całych krajów. Ocenia się, że straty związane z ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi w latach 1980-2023 wyniosły ok. 738 mld euro na całym świecie. Martwi to nie tylko naukowców, ale też rolników, którzy zmagają się z degradacją gleby i warunkami środowiska niespotykanymi w naszych szerokościach geograficznych [1].

Rolmako to firma, która ma ponad 40 lat doświadczenia w projektowaniu maszyn do pracy w ekstremalnych warunkach. To w takich krajach jak Australia, gdzie jest bardzo sucho i ciepło, nauczyła się dostosowywać gospodarowanie ziemią do nieprzyjaznych okoliczności pogodowych. Zobaczmy więc, co mogą doradzić rolnikom w kwestii przygotowania się na ekstremalne warunki klimatyczne.

Czy klimat naprawdę się zmienia?

Wiele osób, szczególnie młodych, może wątpić w to, czy klimat naprawdę się zmienia. Przecież ekstremalne susze, zimy i powodzie były zawsze. Aby móc wyraźnie dostrzec, że to się dzieje, warto przeanalizować dwa zagadnienia.

Dane naukowe

Po pierwsze, co mówią dane naukowe dotyczące klimatu? Rok 2024 zapisał się jako najcieplejszy w historii pomiarów instrumentalnych prowadzonych od 1951 roku, ze średnią roczną temperaturą powietrza wynoszącą 10,9°C – co stanowi wzrost o 2,3°C w stosunku do średniej z lat 1991-2020. W kontekście globalnym sytuacja jest jeszcze bardziej alarmująca, ponieważ rok 2024 okazał się najcieplejszym rokiem w całej historii pomiarów, a średnia temperatura globalna po raz pierwszy przekroczyła o ponad 1,5°C poziom z epoki przedprzemysłowej.

Wzrosła także liczba ekstremalnych zjawisk pogodowych. Efektem tego są katastrofy naturalne, których średnia częstość w latach 2021-2024 była na poziomie 186 rocznie, przy czym tylko w samym 2021 r. odnotowano ich 170, co pokazuje drastyczny, nieproporcjonalny wzrost w stosunku do poprzednich dekad (np. średnia z lat 1981-1990 to 79 katastrof rocznie) [2].

Zmiana klimatu a ekstremalne zjawiska pogodowe

Po drugie, należy zrozumieć, że zmiana klimatu to długoterminowy trend w średnich warunkach pogodowych, natomiast ekstremalne zjawiska to skutek tej zmiany – pojedyncze, nieprzewidywalne i gwałtowne zdarzenia. O ile podniesienie średniej temperatury w Polsce przy odpowiednim nawodnieniu i przy zmianie roślin uprawnych mogłoby rolnikom przynieść pewne korzyści, o tyle silne anomalie, np. lokalny grad, niszczą uprawy i niejednokrotnie doprowadzają rolników do bankructwa.

Jak chronić uprawy przed negatywnymi zjawiskami pogodowymi?

Wiedząc, które ekstremalne zjawiska mogą wystąpić w danym rejonie oraz co przyczynia się do ich powstawania, można podjąć działania zmniejszające dotkliwość ich wpływu na uprawy.

Jakie ekstremalne zjawiska pogodowe zagrażają polskim rolnikom?

Naukowcy z Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego podkreślają, że to „susze w Polsce są częstsze i bardziej dotkliwe, szczególnie te na wiosnę, co jeszcze kilkadziesiąt lat temu nie było typowe”. Zaobserwowano też wzrost liczby nawałnic o 28% na obszarach centralnej i południowo-zachodniej Polski w ostatnich dwóch dekadach. Według analiz polskim rolnikom najbardziej zagrażają więc:

• Fale upałów,
• Kombinacja wysokich temperatur z suszą,
• Niedobory wody (np. wód gruntowych),
• Powodzie błyskawiczne

Przyczyny drastycznych zmian pogodowych

Choć gazy cieplarniane (dwutlenek węgla, metan) wpływają na średni wzrost temperatury i ogólną zmianę klimatu, to jednak nie odpowiadają bezpośrednio za powstawanie lokalnych destrukcyjnych zjawisk pogodowych. Te mają związek z całkowitą ilością pary wodnej w atmosferze, której przybywa w wyniku parowania (nie tylko z oceanów, ale też z lasów, gleby itd.).​ Energia w niej zgromadzona jeszcze bardziej podnosi lokalnie temperaturę oraz skutkuje powstawaniem gwałtownych, silnych burz z ogromnymi opadami wody. To właśnie dlatego w jednym województwie jest gradobicie, a w drugim – susza bądź powódź błyskawiczna.

Uprawa bezorkowa jako „system odpornościowy” na ekstremalne warunki pogodowe

Widać więc, że główne działania, które powinien podjąć rolnik, to przede wszystkim zatrzymanie wilgoci w glebie oraz zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych. Oba te założenia realizuje uprawa bezorkowa. Dlaczego?

• Pozostawienie na polu resztek pożniwnych tworzy naturalną osłonę, która zmniejsza parowanie wody z gleby i chroni ją przed spływem powierzchniowym.
• Kolejnym filarem uprawy bezpłużnej, regeneratywnej, są rośliny okrywowe i przemyślany płodozmian. Nie tylko znacząco utrudnia to parowanie, ale też reguluje temperaturę wierzchniej warstwy.
• Minimalna ingerencja w strukturę gleby sprzyja rozwojowi organizmów glebowych, które odgrywają kluczową rolę w procesach rozkładu materii organicznej. Skutkuje to zwiększeniem ilości próchnicy i różnej wielkości kapilar (co zatrzymuje ogromne ilości wody) oraz poprawą właściwości biochemicznych ziemi i dostępnością składników pokarmowych. A to z kolei sprawia, że nawet w niesprzyjających warunkach rośliny są zdrowe, bo siłę czerpią z dołu.

Warto też dodać, że uprawa bezorkowa wymusza stosowanie różnych maszyn oraz uproszczeń. Z jednej strony zapobiega to zbytniemu przesuszeniu gleby na wiosnę (brak orki zimowej), ale z drugiej ich nieumiejętnie wprowadzenie wręcz odwrotnie – może doprowadzić do większego zagęszczenia i wysuszenia warstwy uprawnej. Aby tego uniknąć, należy zdobyć wiedzę na temat poprawnego przeprowadzania różnych zabiegów (np. uprawy ścierniskowej). Wiele przydatnych informacji znajdziesz w poradnikach Rolmako lub na blogu.

System bezorkowy – wpływ na klimat

Badania naukowe potwierdzają efektywność szeroko pojętego rolnictwa regeneracyjnego, w tym technik bezpłużnych.

• Pewna metaanaliza wykazała redukcję dwutlenku węgla o 15,1% w stosunku do uprawy tradycyjnej, podtlenku azotu o 7,5% i metanu o 19,8%. Co ciekawe, te same dane wskazują, że zmniejszenie intensywności orki nie tylko nie pomaga, ale zwiększa emisję i prowadzi do zmniejszenia plonów [3].
• Inna analiza (lata 1978-2020) pokazała, że największy wzrost zawartości materii organicznej (o 113%) w porównaniu z uprawą konwencjonalną daje połączenie uprawy bezorkowej z nawożeniem chemicznym i organicznym oraz zwrotem słomy [4]. Ocenia się, że dodatkowe zastosowanie roślin okrywowych pozwoliłoby na sekwestrację węgla na poziomie 0,5-1 t/ha/rok [1].
• Każdy 1% materii organicznej w wierzchniej warstwie 25 cm gleby pozwala na zatrzymanie 160 litrów wody na metr kwadratowy, co jest równoważne zatrzymaniu 32 mm opadu deszczu [5].

Uprawa bezorkowa a odporność na zmiany klimatu – podsumowanie

Zmiana klimatu nie jest już zagrożeniem przyszłości – to rzeczywistość, która powoduje ogromne straty gospodarcze. Na skutek zjawisk ekstremalnych Polska traci rocznie średnio około 6 mld złotych, przy czym ponad połowa wszystkich strat gospodarczych w latach 2001-2019 dotyczyła rolnictwa [1]. Niestety, może być gorzej. Raport dotyczący tego zagadnienia w Polsce podaje, że w latach 2021-2050 średnie plony zbóż ozimych mogą zmaleć o 10%, buraków cukrowych o 15%, ziemniaków o 70 % [6].

Zatrzymanie tego trendu na skalę kraju wymaga jednak współpracy na wielu poziomach – od indywidualnych decyzji rolników poprzez dostęp do dofinansowania i wiedzy aż do wsparcia polityki publicznej. Okres przejściowy może być trudny, ale długoterminowe korzyści – zarówno dla poszczególnych gospodarstw, jak i dla bezpieczeństwa żywnościowego kraju – są niewątpliwe.

Źródła

[1] Polskie Stowarzyszenie Zrównoważonego Rolnictwa i Żywności, Rolnictwo regeneratywne jako remedium na niestabilność łańcuchów dostaw, 2025. https://rolnictwozrownowazone.pl/rolnictwo-zrownowazone/rolnictwo-regeneratywne-jako-remedium-na-niestabilnosc-lancuchow-dostaw/. [dostęp: 1.01.2026].

[2] W ostatnich 40 latach liczba katastrof naturalnych wzrosła ponad dwukrotnie, 2023. https://www.chronmyklimat.pl/ekosystem/2061-w-ostatnich-40-latach-liczba-katastrof-naturalnych-wzrosla-ponad-dwukrotnie. [dostęp: 1.01.2026].

[3] Kai Yue i wsp., No tillage decreases GHG emissions with no crop yield tradeoff at the global scale, 2023. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0167198723000107. [dostęp: 1.01.2026].

[4] Ling Shi i wsp., The carbon sequestration efficiency of conservation agriculture is constrained by initial carbon contents and duration: Evidence from a meta-analysis of experimental data in China, 2025. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0341816225003601. [dostęp: 1.01.2026].

[5] Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego, Retencjonowanie wody w gospodarstwie rolnym, 2023. https://www.dodr.pl/sites/default/files/2024-02/b_retencjonowanie_wody080223.pdf. [dostęp: 1.01.2026].

[6] Joanna Spiller, Jeśli nie powstrzymamy zmian klimatu, wszyscy będziemy musieli przejść na przymusową dietę, 2020. https://www.teraz-srodowisko.pl/aktualnosci/koalicja-klimatyczna-wplyw-zmian-klimatu-na-bezpieczenstwo-zwywnosciowe-9369.html. [dostęp: 1.01.2026].