Data publikacji: 01.05.2026

Właściwości fizyczne gleby w uprawie bezorkowej i tradycyjnej w świetle badań światowych naukowców

Zagraniczne badania - wpływ uprawy bezorkowej i tradycyjnej na właściwości gleby

Rolnictwo konserwujące powstało w latach 30. XX wieku w USA w celu zwalczania degradacji gleby spowodowanej erozją wodną i wietrzną. Polscy rolnicy nigdy nie dopuścili do tak zaawansowanej sytuacji, jednak ziemia staje się coraz bardziej wyjałowiona. Specjaliści marki Rolmako z zaniepokojeniem obserwują tę zmianę, dlatego od lat projektują i produkują maszyny do uprawy bezorkowej – a do tego robią, co mogą, żeby popularyzować tę technologię. Warto zapoznać się z analizą wpływu uprawy bezorkowej na właściwości fizyczne gleby, szczególnie w trudnych warunkach. W artykule omawiamy zagraniczne badania na ten temat.

Wpływ systemu uprawy na strukturę ziemi

Uprawa bezorkowa zwiększa zawartość próchnicy na polu, a to pozytywnie wpływa na jakość struktury glebowej i jej agregatów. Maszyny marki Rolmako również służą zachowaniu prawidłowej struktury i plonotwórczych właściwości gleby. Dostępne na ten temat doświadczenia to:

1. Badania w Zambii. Uprawa konserwująca z pozostawieniem resztek roślinnych i zmianowaniem wykazała wyższą stabilność agregatów (41-45%) w porównaniu z tradycyjną orką (24%).
2. Badania w Zimbabwe. Wpływ uprawy konserwującej był zróżnicowany w zależności od typu gleby: w glebach bogatych w glinę (18,1%) zwiększenie stabilności agregatów było większe niż w glebach mniej gliniastych (9%).
3. Długoterminowe doświadczenie w Malawi. Zauważono, że:
• Całkowita porowatość wzrosła o 5-15%,
• Wzrost o 0,06-0,22 cm/min przepuszczalności wody,
• Pory mikrokapilarne do magazynowania wody – wzrost o 3-7%,
• Dostępna dla roślin pojemność wodna – wzrost o 3-6%.

Wpływ na zagęszczenie gleby

W różnych analizach porównujących zagęszczenia przy uprawie bezorkowej i orkowej pojawiają się rozbieżności. Z jednej strony badania wykazały, że:

• po 35 latach ciągłej bezorki gęstość nasypowa w warstwie 0-15 cm zmniejszyła się znacznie w porównaniu z orką. Na głębokości 15-30 cm obserwowano liniowy spadek gęstości wraz z latami bezorki (długoterminowe w USA bez orki),

Z drugiej zaś strony globalna analiza porównawcza 264 badań z lat 1980-2018 (Ameryka Pn., Ameryka Pd., Europa, Azja, Afryka) pokazała, że uprawa bezorkowa zwiększyła gęstość odpowiednio o 1,4% w porównaniu z uprawą konwencjonalną. Opracowanie wyjaśnia rozbieżności tym, że zagęszczenie odnotowano w badaniach przeprowadzonych na dużych gospodarstwach rolnych w USA lub Australii, gdzie ciężkie maszyny chodzą cały czas – zjawisko to nie występuje jednak w małych gospodarstwach rolnych w krajach rozwijających się.

Specjaliści Rolmako uczyli się tworzyć maszyny nie do zdarcia właśnie w Australii i Ameryce Północnej. Stąd po powrocie do kraju zaprojektowaliśmy również maszyny dużo lżejsze, bardziej dostosowane do polskich gospodarstw, a przede wszystkim daliśmy możliwość rolnikom dostosowania ciężaru brony czy kultywatora do własnego pola.

Wpływ na zaskorupienie ziemi

Gleba pozostawiona bez okrywy w systemach orkowych łatwo się zaskorupia: krople deszczu rozbijają agregaty, a drobne cząstki przemieszczają się ku górze i zatykają najpłytsze pory, tworząc zwartą, słabo przepuszczalną warstwę. Jednak okazuje się, że przy uprawie bezorkowej brak okrywy bądź jej niewystarczająca ilość ma podobne skutki. Dowodzą tego badania w:

• Teksasie, USA – półsuche uprawy pszenicy na glebach lessowych z dużą ilością słomy,
• sadach oliwkowych / śródziemnomorskich we Włoszech,
• północno‑wschodniej Hiszpanii (warunki śródziemnomorskie),
• Zimbabwe, drobne gospodarstwa kukurydzy z małą ilością resztek pożniwnych (obszary półsuche),
• różnych lokalizacjach europejskich przy klimacie umiarkowanym i śródziemnomorskim Lahmar 2010 – Europa (projekt KASSA).

Dla specjalistów Rolmako nie było to żadne zaskoczenie. Z tego powodu zawsze powtarzamy, że słoma pozostawiona na polu to skarb – pod warunkiem, że jest dobrze rozdrobniona i starannie, płytko wymieszana z glebą.

Wpływ na zakorzenienie

Wiele badań pokazuje też, że nie tyle sam sposób spulchniania gleby, ile okrywa w postaci resztek pożniwnych i plonów skutecznie zmniejsza zagęszczenie i ułatwia penetrację, co ma wpływ na lepsze ukorzenianie. Przykładowo zastosowanie rzodkwi oleistej znacznie zmniejszyło zagęszczenie do około 75 cm, przy średnim efekcie poprawy wynoszącym około 40% w porównaniu z glebą między rzędami. Potwierdziły to inne badania, też z USA, gdzie rośliny okrywowe poprawiły penetrację korzeni kukurydzy w zagęszczonych glebаch i zwiększyły dostępność wody w warstwie powierzchniowej.

Warto jednak przy tym zwrócić uwagę na badania z Danii, które pokazały, że 28 lat siewu bezpośredniego, przy braku płodozmianu spowodowało zagęszczenie warstwy ornej (8-20 cm) o 12%. Wskazuje to, że po odstawieniu pługa należy także stosować przemyślany płodozmian i międzyplony.

Wpływ na zawartość wilgoci w glebie

Badania długoterminowe i metaanalizy jednoznacznie wykazały, że zawartość wilgoci w glebach uprawianych bezorkowo jest wyższa.

• Średnie zwiększenie zawartości wody w glebie o 18 mm (ok. 1,8%) w uprawach konserwujących w porównaniu z orką (badania w Malawi).
• Po zbiorze kukurydzy utrzymanie wilgoci glebowej do głębokości 90 cm dla uprawy pszenicy było o 108% wyższe (badania w latach 2007-2011).
• Zawartość wody w glebie była o 14% wyższa w uprawach konserwujących w warstwie 15-30 cm (badania systemów ryż-pszenica).
• No-till z retencją pozostałości znacznie zwiększył zawartość wody w glebie w porównaniu z orką – 7-18% (badania w Kenii).
• Usuwanie resztek pożniwnych zmniejszyło dostępną dla roślin wodę o 32% w głębokości 0-5 cm i o 21% w głębokości 5-10 cm.

Wpływ na erozję gleby

Zapobieganie spływowi powierzchniowemu ma związek zarówno z budowaniem właściwej struktury gleby, jak i z pozostawieniem okrywy.

• W Etiopii uprawa bezorkowa połączona z płodozmianem pszenicy po 3 latach współczynnik spływu [%] i strata warstwy uprawnej [t/ha rocznie] były istotnie niższe w porównaniu z orką (bezorka: 18,8% oraz 14,4 t/ha rocznie, orka: 30,4% oraz 35,4 t/ha rocznie). Badania prowadzono 3 lata.
• W Indiach na glebach półpustynnych uprawa konserwująca zmniejszyła spływ o 16,2% i utratę gleby o 37,2% w porównaniu z orką.
• W Himalajach średnie współczynniki spływu i utraty gleby przy systemie konserwującym były niższe odpowiednio o ok. 45% i ok. 54% niż na działkach rolnictwa konwencjonalnego.
• Pozostałości roślinne o masie 1,5-4,5 t/ha zmniejszyły spływ wody o około 50% w porównaniu z gołą glebą.
• Praktyki konserwacyjne zmniejszyły spływ powierzchniowy średnio o 67% i erozję o 80% w porównaniu z praktykami konwencjonalnymi.

Wpływ na temperaturę gleby

Pozostawienie resztek pożniwnych oraz nieużywanie pługa wpływa także na temperaturę gleby, co w dalszej kolejności oddziałuje na procesy glebowe oraz na wzrost i rozwój upraw. Z jednej strony pozytywnie – eksperci wskazują, że uprawa bezorkowa pozwala uniknąć wahań temperatury ziemi. W chłodniejszych rejonach, takich jak Kanada, uprawa bezorkowa wraz z mulczem pomaga utrzymać wyższą temperaturę oraz zapewnia płytszą głębokością zamarzniętych warstw gleby.

Z drugiej zaś badania na Nizinie Północnochińskiej o chłodnym klimacie pokazały, że retencja słomy zmniejszyła temperaturę gleby na wiosnę i opóźniła rozwój pszenicy ozimej średnio o 7 dni, zmniejszając plon zboża o 7% w porównaniu z systemami bez słomy. Aby rozwiązać ten problem, autorzy sugerują usunięcie resztek z pasa nasiennego.

Uprawa bezorkowa – wpływ na fizyczne właściwości gleby

Przeanalizowanie tych kilkunastu doświadczeń wyraźnie pokazuje, że w określonych warunkach i przy określonej agrotechnice uprawa bezorkowa przynosi liczne korzyści. Jednak najlepiej wprowadzać ją w połączeniu z pozostałymi praktykami rolnictwa konserwującego: pozostawianiem resztek pożniwnych i różnicowaniem płodozmianu. Dlatego marka Rolmako oferuje maszyny, które można stosować na każdym etapie uprawy w technologii bezorkowej – od uprawy ścierniska po siew.

Źródła wszystkich danych z artykułu:

Belén Cárceles Rodríguez i wsp., Conservation Agriculture as a Sustainable System for Soil Health: A Review, 2022. https://www.mdpi.com/2571-8789/6/4/87#B197-soilsystems-06-00087. [dostęp: 18.12.2025].

Lalaina Ranaivoson i wsp., Agro-ecological functions of crop residues under conservation agriculture. A review, 2017. https://link.springer.com/article/10.1007/s13593-017-0432-z#Sec11. [dostęp: 18.12.2025].

Xuan Du i wsp., Conservation management decreases surface runoff and soil erosion, 2022. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2095633921000757. [dostęp: 18.12.2025].